Nguyên nhân là do gần 2 năm triển khai, các cơ quan chức năng của tỉnh Bắc Giang trước thì bảo rằng hay, sau lại chê là dở, khiến người dân ngơ ngác, chủ đầu tư khóc dở, mếu dở với số tiền đầu tư vào dự án lên tới hàng chục tỷ đồng...

    Từ những thuận lợi ban đầu...

   Từ xưa, trầm, kỳ... được biết tới như những báu vật quý hiếm và vô cùng đắt bởi hương thơm và các tác dụng chữa bệnh của nó. Chính vì vậy, hầu hết các hãng mỹ phẩm nổi tiếng thế giới đều dùng tinh dầu trầm để làm chất định hương và mỗi lít tinh dầu loại này có giá hàng ngàn USD. Đến nay, nhờ tiến bộ khoa học, con người đã có thể cấy trầm trên cây dó bầu và chiết xuất được tinh dầu trầm.

   Nhận thấy đây là lĩnh vực đầu tư có hiệu quả, HTX Phương Đông đã trình UBND tỉnh Bắc Giang dự án đầu tư trồng cây dó bầu để cấy trầm hương, chiết xuất tinh dầu xuất khẩu với tổng vốn đầu tư 24,4 tỷ đồng, địa điểm thực hiện tại 6 xã, thị trấn thuộc huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang.

   Đánh giá về dự án này, ngày 17/10/2005, Sở NN&PTNT Bắc Giang có công văn số 662/LN, trong đó nói rõ: "Cây dó bầu là loài cây mọc nhanh, phân bố rộng. Ngoài tác dụng phủ xanh đất trống đồi núi trọc, cây còn có giá trị quan trọng là để khai thác trầm hương đem lại hiệu quả kinh tế rất cao. Viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam khẳng định có thể kích thích tạo trầm nhân tạo khi cây đạt độ lớn thích hợp. Tại Bắc Giang, cây dó bầu có trong rừng tự nhiên vùng núi huyện Sơn Động. Việc đầu tư trồng cây dó bầu trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói chung và huyện Yên Dũng nói riêng là rất cần thiết".

   Sau khi Sở NN&PTNT Bắc Giang có những đánh giá cơ bản về dự án, ngày 16/11/2005, UBND tỉnh Bắc Giang cũng ra Quyết định số 1995/QĐ-CT phê duyệt dự án. Ngay sau đó, HTX Phương Đông đã giao 200.000 cây giống và phân bón cho nhân dân 6 xã, thị trấn của huyện Yên Dũng để thực hiện dự án.

Mặt khác, nhằm khuyến khích đầu tư, ngày 21/12/2005, UBND tỉnh Bắc Giang còn cấp Giấy chứng nhận ưu đãi đầu tư số 2073/GCN-CT cho HTX Phương Đông, theo đó HTX được hưởng các ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, được xem xét hỗ trợ đầu tư theo pháp luật.

   Nhận thấy dự án đã tìm được "đất dụng võ", HTX Phương Đông đã liên danh cùng Công ty CP phát triển kinh tế xã hội (VACVINA) mở rộng diện tích trồng cây dó bầu ra phạm vi toàn tỉnh Bắc Giang, với tổng vốn đầu tư gấp hơn 10 lần vốn đầu tư ban đầu (khoảng 250 tỷ đồng), bao gồm các hạng mục: Phát triển vùng nguyên liệu, xây dựng nhà máy tinh chế dầu trầm và chế biến các chế phẩm từ trầm phục vụ trong nước và xuất khẩu...

Theo kế hoạch, VACVINA sẽ đầu tư cây giống, phân bón, thuốc tạo trầm và đào tạo kỹ thuật cấy trầm cho người dân; người dân bỏ công chăm sóc cây và VACVINA sẽ bao tiêu toàn bộ sản phẩm theo giá thị trường tại thời điểm thu hoạch. Để đẩy nhanh tiến độ dự án, một mặt VACVINA gửi tờ trình tới các cơ quan chức năng xin phê duyệt dự án, một mặt chuyển hàng trăm tấn phân bón tới các địa phương trong tỉnh, ký hợp đồng mua cây giống với đối tác, mở hội thảo tập huấn kỹ thuật cấy trầm và lên tiến độ chuyển cây giống tới bà con nông dân.

   Đến những cản ngại bất ngờ

   Mọi việc tưởng như đang xuôi chèo mát mái thì đột ngột đồng loạt các phương tiện thông tin đại chúng của tỉnh Bắc Giang đưa tin, khuyến cáo các hộ nông dân nên "cảnh giác" với cây dó bầu, VACVINA hoạt động "bất minh", dự án không dựa trên cơ sở khoa học và không được phép… khiến hầu hết các hộ nông dân đã nhận cây giống, phân bón của VACVINA đều mang trả lại.

   Điều khó hiểu là ngày 27/3/2006, Sở NN&PTNT Bắc Giang lại có văn bản số 221/CV-SNN tham gia ý kiến vào dự án của VACVINA trái ngược so với Công văn 662/LN đánh giá dự án của HTX Phương Đông: "Cây dó bầu là đối tượng cây trồng mới, chưa đánh giá được hiệu quả kinh tế do đó phải tiến hành trồng thử nghiệm… Bắc Giang không thuộc vùng quy hoạch trồng cây dó bầu… Chưa có kết luận về mặt khoa học… Cây sinh trưởng kém, tỷ lệ cây chết chiếm 40%... Không thể bố trí trồng xen lẫn với cây vải…".

   Văn bản số 221/CV-SNN của Sở NN&PTNT Bắc Giang ngay lập tức đã khiến cho người dân tham gia dự án vô cùng hoang mang, lo lắng, không biết nên làm theo hướng nào, tiếp tục trồng hay phá bỏ. Và cũng từ đó, người dân thờ ơ với việc chăm sóc khiến cây dó bầu đang sống khoẻ có khả năng chết hàng loạt.