Gần 70 tuổi, râu dài bạc trắng, ông vẫn rất minh mẫn và hoạt bát. Tôi được gặp khi ông trở lại thăm chiến trường khu 5 vào những ngày cuối tháng 2. Chính nơi đây, 35 năm trước (năm 1973), ông và đoàn tìm kiếm dược liệu VN đã phát hiện ra loại nhân sâm ở núi Ngọc Linh trên độ cao 1.800 mét (phía sườn Tây giáp tỉnh Kon Tum, phía sườn Đông giáp tỉnh Quảng Nam). Hơn 30 năm nay, ông dành hết thời gian để nghiên cứu áp dụng loại sâm này để chữa những căn bệnh nan y, trong đó có bệnh ung thư...

- Ông là người có công lớn nhất trong việc tìm ra được cây sâm Ngọc Linh. Đây có phải là tên do ông đặt? Ông đã tìm thấy "thần dược" này như thế nào?

- Cuối năm 1970, Bộ Y tế cử tôi lúc bấy giờ đang là giảng viên Khoa Thực vật và Dược liệu của trường Đại học Dược Hà Nội vào khu V (miền Trung Trung Bộ) điều tra cây thuốc ở khu vực này.

Năm 1972, Ban Dân y Khu V quyết định thành lập một đoàn điều tra dược liệu trên vùng núi Ngọc Linh và cử tôi làm trưởng đoàn với mục đích tìm thuốc tại chỗ để chữa bệnh cho quân, dân phục vụ cuộc kháng chiến. Ngoài tôi ra, đoàn điều tra gồm có kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, dược sĩ Nguyễn Châu Giang, dược sĩ Trần Thanh Dân.

Khi đoàn đến Kon Tum, Ban Dân y Kon Tum cử thêm dược tá Nguyễn Thị Lê trợ giúp cho đoàn, dẫn đường lên núi Ngọc Linh. Qua nhiều ngày vượt suối băng rừng tìm kiếm, đến 9 giờ sáng ngày 19.3.1973, khi đang ở độ cao 1.500 mét thì người học trò trong đoàn bỗng bấu vào một cây. Quả thật đây là cơ duyên mà chúng tôi không ngờ tới. Đó lại chính là "báu vật" mà mọi người đang tìm bấy lâu nay - Nhân sâm đốt trúc (Trung Quốc gọi là Trúc tiết nhân sâm).
 
Thật đáng tiếc, tại khu vực này chỉ tìm thấy 2 cây sâm lớn và ít cây mới nảy mầm. Chúng tôi quyết định tiến theo con đường đã được vạch ra theo dự kiến trên bình đồ. Đúng 16 giờ ngày 19.3.1973, cả đoàn oà lên khi bước vào giữa một vùng nhân sâm đốt trúc rộng lớn nằm về phía Tây núi Ngọc Linh, đây là ngọn núi cao  2.598 mét.

Mọi người quyết định ở lại đây 20 ngày để thu thập mọi dữ liệu về sinh lý, sinh thái, thổ nhưỡng, khí hậu cũng như các dữ kiện về hình thái, quần thể, quần lạc, phân bố, di cư và phát tán...

Tôi xác định núi Ngọc Linh là quê hương của cây nhân sâm, nên thống nhất gọi là sâm Ngọc Linh. Tôi đã đặt tên khoa học của cây nhân sâm này là Panax articulatus KL Dao. Tuy nhiên, trong kháng chiến, để giữ bí mật nên mọi người gọi là sâm K5.

- Ngoài núi Ngọc Linh, theo ông loại sâm này còn có mặt ở địa phương nào khác trên lãnh thổ nước ta?

- Trước đó, tôi có đọc một tư liệu đề cập việc Giáo sư Phạm Hoàng Hộ nhận định loại sâm này có thể mọc ở núi Langbiang (Lâm Đồng) là- Panax schinseng Nees var japonium Mak (Cây cỏ miền Nam Việt Nam (quyển II) - 1970).

Nếu như theo giả thiết trên thì loại sâm VN thuộc họ nhân sâm Nhật Bản. Nhưng về địa lý, nước Nhật và ta không có liên hệ nhau theo thuyết lục địa trôi. Tôi đã đi bộ dọc Tây Trường Sơn theo hướng di cư của cây cỏ từ Hoa Nam xuống, và tôi cũng đã đi dọc theo cả phía Đông Trường Sơn, nhưng không thấy dấu vết của cây nhân sâm di cư từ Bắc sang. Vì vậy, tôi quyết định tìm nhân sâm ở núi Ngọc Linh, đó là ngọn núi cao nhất miền Nam.

Trước đây, tôi đã nhiều lần đi tìm nhân sâm ở miền Bắc nên đã có kinh nghiệm về quần thể thực vật và cộng đồng sinh thái của chúng. Vì thế, tôi nghĩ, mình đã đi đến đúng tâm điểm sinh trưởng của loài nhân sâm này.

Sâm Ngọc Linh chỉ có ở khu vực Quảng Nam- Kon Tum và phát tán theo dòng nước (chảy từ trên đỉnh xuống). Tôi đã gặp may vì đi đúng vào mùa sâm ra hoa nên đã dễ dàng phát hiện ra. Nếu vào mùa sâm rụng lá ngủ đông thì khó có thể tìm được.

Sâm Ngọc Linh thuộc loại cây thảo, cao 80-100cm. Thân rễ nằm ngang trên hoặc dưới mặt đất độ 1-3cm, mang rễ con và củ. Thân rễ có sẹo, nhiều đốt. Các thân mang lá. Tương ứng với một thân mang lá là một đốt dài khoảng 0,5-0,7cm. Trên đỉnh của thân mang lá là các lá mọc vòng, có 5-7 lá chét với phiến lá hình trứng ngược. Hoa mọc giữa các lá thẳng với thân. Quả dài độ 0,8-1,0 cm, rộng khoảng 0,5- 0,6 cm, màu đỏ khi chín. Cây mọc dưới tán rừng.

Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là thân rễ củ. Cũng có thể dùng lá và rễ con. Thoạt nhìn, loại sâm này rất giống với nhân sâm Triều Tiên (Panax - ginseng). Loại cây này thích hợp với nhiệt độ ban ngày từ 20-25 độ C, ban đêm 15-18 độ và sống rất lâu, có thể trên 100 năm. Dược sĩ Đào Kim Long đã tìm thấy một cây sâm khoảng 82 năm tuổi có phần rễ, củ và thân rễ dài hơn nửa mét.

- Loại sâm này đang được truyền tụng là "thần dược", vậy có công trình nào nghiên cứu về công dụng của nó hay đó chỉ là sự đồn thổi?

- Theo một công trình nghiên cứu của tiến sĩ Nguyễn Minh Đức- Trường ĐH Y Dược TPHCM - thì  về mặt hoá học, thân rễ và rễ củ sâm Ngọc Linh đã phân lập được 52 saponin. Trong đó, 26 sanopin thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật (sâm Triều Tiên có khoảng 25 sanopin). Trong lá và cọng đã phân lập được 19 saponin dammaran (có 8 saponin có cấu trúc mới).
 
Ngoài thành phần chính là saponin, trong sâm Ngọc Linh còn xác định 17 acid amin, 20 chất khoáng vi lượng và hàm lượng tinh dầu là 0,1%. Bộ phận sử dụng chủ yếu là rễ củ, sử dụng tốt nhất là sau 5 năm tuổi.
 
Loại sâm này đã được các nhà khoa học chứng minh có nhiều tính năng y dược thuộc loại "tuyệt hảo" như: kích thích hệ miễn dịch, chống oxy hoá, chống lão hoá, phòng chống một số loại bệnh ung thư, bảo vệ tế bào gan.

Thực tế điều trị cho thấy, bệnh nhân được sử dụng loại sâm này cảm thấy ăn ngon, ngủ tốt, lên cân, tăng thị lực, trí tuệ và thể lực được cải thiện, tăng sức đề kháng. Sâm Ngọc Linh hiệp lực tốt với kháng sinh, với thuốc trị đái tháo đường, giảm suy nhược thần kinh, cải thiện sinh dục... Đặc biệt, sâm Ngọc Linh có những tính năng mà sâm Triều Tiên và sâm Trung Quốc không có là tính kháng khuẩn, chống trầm cảm, giảm lo âu, chống ôxy hoá...

- Trên báo Tri thức Trẻ có bài viết đề cập ông đã chữa thành công bệnh ung thư cho một người Hàn Quốc. Có phải sâm Ngọc Linh là vị thuốc chính trong cách chữa bệnh của ông?

- Đối với tôi, những nghiên cứu về sâm Ngọc Linh như ăn sâu vào máu của mình. Sau năm 1975, tôi tiếp tục lao vào nghiên cứu loại dược liệu này và theo hướng áp dụng để chữa bệnh. Tôi đi theo con đường của Thần Y Tuệ Tĩnh: "Thuốc Nam Việt chữa bệnh cho người Nam Việt".

Cần phải nhớ rằng, người Việt phải luôn tự hào mình có một nền y học dân gian mạnh. Vì thế, trong cuộc đời làm nghề y của mình, tôi chú trọng đến việc tìm hiểu và nghiên cứu về công năng của những cây thuốc Nam, trong đó có sâm Ngọc Linh. Tôi dùng nó như một vị thuốc để chữa bệnh hiểm nghèo cho mọi người, đặc biệt là bệnh ung thư. Hiệu quả nằm ngoài sức tưởng tượng!

Ngay cả người Hàn Quốc, Nhật Bản - nơi có thương hiệu sâm nổi tiếng - bị ung thư đã xạ trị nhiều lần cũng nhờ sâm Ngọc Linh chữa khỏi. Không chỉ người Hàn Quốc được tôi chữa khỏi, mà còn nhiều bệnh nhân đến từ Châu Âu, Châu Mỹ (tôi có địa chỉ của bệnh nhân cho mọi người tham khảo). Trong khi các nước tìm đến ta để chữa ung thư (sử dụng loại dược liệu này) thì ngược lại người Việt Nam lại quên "bảo bối" vô giá của mình.

- Liệu ông có "lầm" khi cho rằng người Việt quên loại "thần dược" này, trong khi giá sâm Ngọc Linh được mọi người mua cao hơn nhiều so với sâm Triều Tiên, Nhật Bản. Thậm chí, nhiều người có tiền cũng chẳng mua được?

- Tôi nhớ từ những năm 1990, giá sâm Ngọc Linh đắt hơn sâm Triều Tiên nhiều lần. Cách đây 2 năm, do khan hiếm nên giá sâm Ngọc Linh tại Đăk Tô đã đạt mức 6-7 triệu đồng cho 1kg củ khô (tương tương 400USD). Hiện nay, loại sâm từ 5 tuổi trở lên cũng "leo" giá đến 7-10 triệu đồng/100gr.

Vì lợi ích quá lớn nên sâm Ngọc Linh trở thành miếng mồi ngon để mọi người đổ xô vào rừng săn tìm. Tôi đọc báo thấy xót xa khi sâm trồng "trẻ", "già" đều được đào bán không thương tiếc. Nên nhớ rằng, loại dược liệu này trồng 5 năm trở lên mới có đủ hoạt chất.

Tôi nói người mình đang quên "bảo bối" vô giá bởi vì đã 35 năm trôi qua, các địa phương có sâm vẫn chưa có quy hoạch bài bản trong việc nhân giống và giao giống cho đồng bào dân tộc. Nếu đất vùng này sử dụng để người dân trồng lúa thì không hiệu quả bằng trồng sâm.

Tôi nghĩ, nên tuyên truyền cho người dân hiểu về tác dụng của sâm, cấp giống miễn phí và gạo cho đồng bào. Đổi lại, người dân cam kết giữ sâm cho đến tuổi thu hoạch (sau 5 năm). Đến lúc này, các Cty dược phẩm sẽ có đủ nguyên liệu để bào chế thuốc.

Tôi được biết, năm 1976, Quảng Nam đã triển khai nhiều dự án, đề tài nghiên cứu khoa học về cây sâm Ngọc Linh như nghiên cứu quy trình sản xuất; dự án bảo tồn và phát triển nguồn sâm; dự án phát triển sâm Ngọc Linh trong nhân dân; dự án khôi phục và di thực sâm Ngọc Linh tại huyện miền núi cao Tây Giang và Phước Sơn; đăng cai tổ chức hội thảo quốc gia về bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh. Tuy nhiên, qua các hoạt động này, sâm Ngọc Linh - Quảng Nam chủ yếu chỉ mới được quan tâm ở khía cạnh bảo tồn và phát triển cây giống mà thôi.

Đến nay, những dự án trên vẫn giẫm chân tại chỗ. Nếu không có một đề án bài bản để quy hoạch phát triển thì vô hình trung chúng ta đang đánh mất một "tài sản quốc gia" và nguồn sâm tự nhiên sẽ bị cạn kiệt chỉ trong một thời gian ngắn.