Làng nghề hôm nay đã biến hàng vạn nông dân thành tỷ phú, biến chốn thôn quê thành khu công nghiệp sôi động. Nhưng sự phồn thịnh đó đang phải đánh đổi với những hiểm họa môi trường khôn lường, sức khỏe người dân đang ngày đêm bị khói bụi độc hại "gặm nhấm"...

Hằng năm, Đa Hội (xã Châu Khê, huyện Từ Sơn, Bắc Ninh) cung cấp cho thị trường cả nước khoảng 200.000 tấn phôi đúc, 150.000 tấn thép cán, 1.000 tấn đinh và 8.000 tấn lưới, dây thép các loại. Làng Đa Hội có tới gần 200 doanh nghiệp và gần 1.000 cơ sở, hộ sản xuất khác có quy mô tương đương doanh nghiệp.

Với mức tăng trưởng mạnh mẽ những năm qua, hiện nay Đa Hội có tới hàng trăm tỷ phú. Nhiều doanh nghiệp phát triển quy mô lớn đã mở rộng cơ sở vào tận TP.HCM, Đồng Nai, Bình Dương... thậm chí sang cả Lào.

Thế nhưng, làng nghề càng phát triển, ô nhiễm môi trường càng trở nên nghiêm trọng.

Tại cụm công nghiệp làng nghề Đa Hội- mô hình đầu tiên của hàng vạn làng nghề trong cả nước- nơi này đúng nghĩa với cả hai từ "công nghiệp" và "làng nghề". Hàng chục xe tải to lớn kềnh càng gầm rú ra vào. Nối tiếp nhau là những công xưởng đồ sộ chất đầy những thanh phôi thép, những thanh thép chữ U, chữ V, thép ống, thép xoắn... đến đinh, ốc... Tất cả đều luộm thuộm, lờ nhờ và tối sẫm. Nhiều hơn cả là những đống phế liệu sắt thép vụn với đủ loại lò xo, hộp, thùng, cọc, máy móc cũ, vỏ kim loại...

Lò đúc thép của Đa Hội được đắp bằng đất chịu lửa hoặc những lò trung tần vỏ kim loại, cao ngang mặt người, đường kính hơn 1m. Khi cắm điện, lò cháy rực và hàng tấn sắt phế thải được đưa vào đốt với hàng ngàn độ nóng. Mùi tạp chất bốc lên xoáy vào tận đáy phổi, ngột ngạt như bị bịt mũi. Khói xông vào mắt như muốn móc con ngươi ra ngoài. Đầu óc choáng váng. Những người chưa quen ngửi thì không thể chịu đựng được...

Xã Châu Khê có con sông Ngũ Huyện Khê. Xưa kia sông quanh năm êm đềm chảy, giờ đây là nơi chứa đựng toàn bộ lượng nước thải của làng nghề. Theo tính toán của Sở Tài nguyên- Môi trường tỉnh Bắc Ninh, mỗi ngày Đa Hội xả khoảng 15.000m3 nước thải ra sông. Tuy nước thải chỉ làm mát và vệ sinh lò xưởng nhưng các cơ quan khoa học cũng đo được những thông số đáng ngại: nước có hàm lượng chất rắn lơ lửng, các ion kim loại sắt, đồng, crôm, nitơ lớn hơn tiêu chuẩn cho phép, điển hình là hàm lượng sắt vượt 93 lần, kẽm vượt 4,7 lần.

Nước mặt, nước ngầm khu vực làng nghề bị "biến chất". Trong khi hàm lượng các chất rắn lơ lửng vượt tiêu chuẩn từ 1-3 lần, dầu mỡ trong nước sông vượt 1,3-2,7 lần thì hàm lượng ôxy hòa tan- chỉ số của sự sống trong nước- tại cống thải chung của làng thấp hơn tiêu chuẩn cho phép tới năm lần. Mẫu trầm tích đáy sông Ngũ Huyện Khê còn có hàm lượng đồng vượt tiêu chuẩn 1.008 lần. Nước ngầm khu vực làng nghề đều có độ màu vượt giá trị tối đa 2,8 lần và nồng độ sắt vượt 1,92 lần cho phép...

Kiểm tra mẫu không khí tại làng nghề nung vôi ở Kiện Khê, Hà Nam, kết quả lượng bụi cao gấp tám lần mức cho phép. Khí NO2 ở làng nghề gạch Hòa Hậu, Lý Nhân, Hà Nam cao gấp 1.500 lần mức cho phép. Ở các làng nghề gốm sứ, gạch ngói Bình Dương, Thanh Hóa, Hưng Yên, Quảng Nam... cũng đều bụi bẩn gấp năm lần trở lên. Đặc biệt, tại các làng nghề tái chế kim loại, ngoài các loại khí ô nhiễm do đốt nhiên liệu thì hơi axit, kiềm, ôxít kim loại và khí nóng còn nguy hại gấp nhiều lần. Làng nghề đúc đồng Phước Kiều có hàm lượng bụi lên đến 12mg/m3, gấp 40 lần tiêu chuẩn cho phép.

Tại các làng nghề chế biến nông sản thực phẩm, không khí bị ô nhiễm không chỉ vì sử dụng nhiên liệu mà còn có sự phân hủy yếm khí các chất hữu cơ trong nước thải, chất thải rắn. Có lẽ không có làng nghề nào đến nay còn có thể giữ được sự trong sạch môi trường nước.

Tại làng nghề làm giấy Phong Khê (Bắc Ninh), ai vào cũng thấy những con mương, đường cống rãnh ngày đêm ồng ộc chảy với những thứ màu và mùi vô cùng khó tả. Nguồn thải đáng sợ này chảy thẳng xuống sông làm nguồn nước trên địa phận làng giấy đều có chỉ số các chất ô nhiễm cao hơn tiêu chuẩn, độ màu tương đối lớn, hàm lượng dầu mỡ vượt 2,1- 5,6 lần.

Làng nghề ngành dệt nhuộm xả nước thải nguy hại hơn cả. Các loại hóa chất là xút, axit, thuốc tẩy giặt... đã biến các nguồn nước xung quanh thành những dòng nước chết.