Từ lâu, làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh) đã được nhiều người biết đến với dòng tranh dân gian. Mấy năm gần đây, Đông Hồ lại nổi lên với nghề làm hàng mã. Việc chuyển từ nghề làm tranh dân gian sang làm hàng mã được người dân nơi đây coi là phù hợp với cơ chế thị trường. Tuy nhiên, ngoài việc đem lại hiệu quả kinh tế, nghề sản xuất đồ dùng cho người “cõi âm” đã kéo theo những hệ lụy không nhỏ: ô nhiễm môi trường trầm trọng.

Đến Đông Hồ những ngày này không còn thấy cái cảnh bình yên, trù phú của một vùng quê Bắc Bộ đã từng "sáng bừng trên giấy điệp" của làng tranh Đông Hồ xưa. Thay vào đó là cảnh tấp nập, ồn ào của những chuyến xe chở đầy hàng mã đi các tỉnh tiêu thụ, những cửa hàng treo biển "đại lý hàng mã", "cửa hàng đồ cõi âm" mọc lên san sát, và đặc biệt là những vết xám "loang lổ" ô nhiễm môi trường.

Phần lớn các hộ ở Đông Hồ đã chuyển sang làm hàng cho “cõi âm”. Nguyên liệu chính của hàng mã là giấy màu và tre, nứa. Muốn làm nên một bộ hàng mã hoàn chỉnh, phải tạo hình các sản phẩm bằng tre, nứa, sau đó dùng giấy màu dán lên các khung vừa tạo ra. Có rất nhiều các mặt hàng cho người “cõi âm”, từ hàng cao cấp như ô tô, xe máy, nhà lầu... đến những thứ đơn giản như quần áo, mũ nón..., miễn có khách đặt hàng là sản xuất được hết.

Để sản phẩm làm ra được đẹp mắt, phong phú, người dân Song Hồ phải dùng các loại phẩm màu quét lên giấy. Do đó, hàng ngày một lượng lớn phẩm màu được người dân đổ trực tiếp ra cống rãnh, ao hồ, không hề qua một công đoạn xử lý nào.

Một phép tính nhẩm cho thấy kết quả... kinh khủng: Mỗi hộ một ngày xả ra môi trường khoảng 5m3 nước thải, thì 200 hộ một ngày sẽ thải ra môi trường là 1000 m3 nước thải độc hại, và khối lượng nước thải ra môi trường tự nhiên một tháng, một năm sẽ lớn đến bao nhiêu? Tình trạng ô nhiễm môi trường ở Đông Hồ đã diễn ra nhiều năm, ngày càng thêm trầm trọng. Nhiều ao hồ, kênh, mương ở Đông Hồ nước đã chuyển sang màu đỏ gạch, bốc mùi hôi thối, đất nông nghiệp nhiễm hóa chất độc hại từ nguồn nước chứa phẩm màu, bị hoang hóa...

 Nghề làm hàng mã vốn đầu tư sản xuất ít nhưng lợi nhuận thu khá cao, nguồn nguyên liệu là tre, giấy rất phong phú, lại tận dụng được lao động lúc nông nhàn. "Phú quý sinh lễ nghĩa", đời sống người dân khấm khá hơn thì nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng càng được coi trọng. Người ta vẫn quan niệm "trần sao âm vậy", đây chính là điều kiện thuận lợi để hàng mã phát triển nhanh.

Tuy nghề làm hàng mã đã nhanh chóng làm thay đổi bộ mặt của làng quê nhưng theo ông Nguyễn Ngọc Ngà- Bí thư Đảng ủy xã Song Hồ- đây không phải là nghề mang tính phát triển bền vững. Hơn thế, Nhà nước không khuyến khích phát triển sản xuất hàng mã vì sản phẩm có đẹp, phong phú đến đâu thì sau khi cúng lễ cũng trở thành tro tàn.

Ông Nguyễn Như Điều- Chủ tịch UBND xã Song Hồ- cho biết: "UBND xã đã nhiều lần tuyên truyền, vận động việc bảo vệ môi trường đến người dân, nhưng nhiều hộ vẫn làm ngơ. Họ tranh thủ đổ nước thải vào buổi tối nên các đội tuần tra rất khó phát hiện".

Xóa sạch những vết xám "loang lổ" của làng nghề tranh Đồng Hồ thật khó thay!

Vũ Chiến