Bài 1: Bi kịch dứa, mía, sắn…

Đã sang xuân, thời tiết ở Nghệ An  vẫn se se lạnh. Chúng tôi "xuất hành" đầu năm bằng chuyến ngược miền Tây Bắc xứ Nghệ, về Tổng đội Thanh niên xung phong 6- xây dựng kinh tế Nghệ An (Tổng đội TNXP6). Nơi đây, gần 3 năm qua đã và vẫn đang "nóng" bởi nhiều ý kiến trái ngược nhau xung quanh việc đưa cây cao su về thay cho cây tràm, cây sắn, cây mía. Sự thực ra sao?

Khác với lần về trước, lần này, chúng tôi chứng kiến không khí sản xuất ở Tổng đội TNXP6 khá ảm đạm. Những khu vực trồng tràm (nguyên liệu cho ngành công nghiệp giấy và gỗ ván ép…) cây đã xanh mướt, cao lớn thành rừng. Xen lẫn rừng tràm vẫn còn nhiều mảng đồi loang lổ do người dân chưa khai thác hết, hoặc vừa khai hoang.

Ông Phan Anh Hoàng - bố của anh Phan Đăng Giang, đội viên đội 26/3 Tổng đội TNXP6- là người đầu tiên chúng tôi gặp trong chuyến đi thực tế này. Anh Giang vắng nhà, chỉ còn ông Hoàng ở lại trông coi trang trại. Trong căn nhà cấp 4 tuềnh toàng, ông Hoàng tâm sự: "Con tui được kết nạp vào Tổng đội đợt đầu năm 2002. Ngày đó, cả vùng này còn hoang vu. Có chủ trương, được Nhà nước giao đất, cho tiền nên ai cũng hăng hái. Cháu Giang được giao 2,3 ha đất và gần 2 triệu đồng... Những năm đầu, trồng cây gì, nuôi con gì, được lãnh đạo Tổng đội chỉ đạo sâu sát. Tổng đội cung cấp giống cây tới từng đội viên. Tổng đội chỉ đạo trồng dứa cho nhà máy chế biến thực phẩm Quỳnh Lưu. Dứa trồng chưa quen, giống kém, năng suất thấp nên nhà máy không mua. Dứa chín rũ, bán rẻ như cho nên các đội viên tự bỏ cuộc".

Vẫn một giọng trầm buồn, ông Hoàng thủng thẳng: "Vụ sau, chúng tôi được giao trồng mía cho nhà máy đường Yên Thành. Mía chúng tôi trồng quen hơn nên tốt, năng suất cao nhưng đến vụ thu hoạch thì nhà máy đường Yên Thành phá sản. Mía ế. Một số đầu nậu đứng ra thu mua, chở lên huyện Nghĩa Đàn bán cho nhà máy đường T&L. Do bị tư thương ép giá nên lãi chẳng được bao nhiêu, chỉ đủ để trả nợ vay ngân hàng".

Chỉ tay ra nương sắn trước nhà, ông Hoàng chua chát: "Năm ngoái, cả một héc ta, cháu Giang trồng sắn để bán cho nhà máy chế biến tinh bột sắn Yên Thành. Vụ sắn đầu năm 2008, nhà máy mua 1,3 triệu đồng/tấn sắn củ. Thấy lãi, các đội viên đua nhau nhổ mía trồng sắn. Năm 2009, do quá nhiều người trồng sắn nên nhà máy ép giá xuống còn 520.000 đồng/tấn sắn củ. Các gia đình lại bỏ sắn"...  Cứ theo mạch chuyện ông Hoàng kể thì từ khi thành lập Tổng đội TNXP6 đến nay, lãnh đạo Tổng đội chưa một lần ký kết các hợp đồng kinh tế với các nhà máy trong việc bao tiêu sản phẩm cho đội viên. Vậy là mạnh ai nấy lo, tràm, sắn, mía cứ mọc xen lẫn nhau. Nếu dăm năm sau, đến kỳ thu hoạch tràm, không biết sự thể sẽ ra sao?

Chúng tôi đến thăm các gia đình đội viên Hồ Sỹ Thuận, Trần Thị Hiền, Nguyễn Khắc Tám, Lê Thị Kỳ, Phan Lễ Thai, Chu Thanh Hoàn, Nguyễn Trọng Văn… Một cảm nhận chung là hầu hết các đội viên lên vùng kinh tế mới này theo đúng chủ trương "xoá đói, giảm nghèo" đều rất thiếu vốn và thiếu kinh nghiệm sản xuất các loại cây công nghiệp. Do vậy, đời sống của họ vẫn còn rất khó khăn. Nhiều gia đình đã bỏ nhà đi nơi khác, cỏ mọc đầy sân, cửa im lìm khóa.

Theo lý giải của lãnh đạo Tổng đội, những năm qua, Tổng đội TNXP6 chỉ mới tập trung vào việc đầu tư và hoàn thiện 20km đường giao thông, 25km đường điện cao thế 35KV, 4 đập thủy lợi, 15 giếng nước sinh hoạt, trạm y tế, văn phòng làm việc… với nguồn vốn của UBND tỉnh giao hơn 30 tỷ đồng. Vì vậy, Tổng đội TNXP6 chưa có điều kiện để chăm lo được đầu ra sản phẩm cho đội viên.

Tuy nhiên, đã có lần, Tổng đội TNXP6 kiến nghị với Tỉnh đoàn Nghệ An xin thành lập các HTX dịch vụ nhằm hỗ trợ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cho đội viên (HTX dịch vụ giống cây, con; HTX khuyến nông; HTX dịch vụ thu mua sản phẩm và HTX vận tải), nhưng đã thất bại, lý do: Tỉnh đoàn Nghệ An không muốn Tổng đội TNXP6 trở thành thành viên của Liên minh HTX Nghệ An (?)

Nhận thấy sự bế tắc của mô hình kinh tế này, năm 2007, UBND tỉnh Nghệ An đã chấp thuận cho Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam tiếp nhận nguyên trạng toàn bộ diện tích đất đai và con người của Tổng đội TNXP6 để trồng cây cao su. Đây là mô hình đã được áp dụng thành công ở nhiều tỉnh có đất rừng, trong đó có Thanh Hoá và Hà Tĩnh. Tuy nhiên, một chủ trương lớn và đúng đắn như vậy từ khi triển khai đến nay đang gặp không ít khó khăn do một số trường hợp lợi dụng chính sách ưu đãi của tỉnh Nghệ An đối với vùng kinh tế mới này để "xin" cho con, cháu, người thân vào Tổng đội TNXP6 nhằm hưởng lợi và chiếm dụng đất rừng làm trang trại hoặc chuyển nhượng bất hợp pháp. Việc chuyển nhượng trái phép đất rừng đã xảy ra tranh chấp theo kiểu "xã hội đen" tại đây (báo Kinh tế Hợp tác Việt Nam đã nêu). Những đội viên "không chính thống" này là rào cản gây trở ngại cho việc triển khai dự án đầu tư, phát triển cây cao su tại Nghệ An trong suốt thời gian qua.

Khánh Sơn - Quang Hợp