Huyện Đầm Hà (Quảng Ninh) là một vùng đất cổ, loài người có mặt ở đây từ rất sơm. Theo di chỉ khai quật được tại núi Hứa vào năm 1999, con người có mặt ở Đầm Hà cách đây khoảng 7.000- 8.000 năm, sớm hơn văn hóa Hạ Long cách đây khoảng 5.000 năm.

Nghệ nhân Đặng Thị Tự và các học trò biểu diễn tại lễ hội

Dưới các triều đại phong kiến, Đầm Hà có hai dòng họ đến định cư, sinh sống sớm nhất là họ Hoàng và họ Phan. Vì vậy khi đình Đầm Hà được xây dựng vào thế kỷ thứ XVIII thì 12 vị Tiên công của họ Hoàng và họ Phan được rước thờ ở đình cùng với Thần hoàng làng và 6 vị hậu thần. Trong các vị thần được thờ trong đình thì Không Lộ và Giác Hải là hai vị thần chính. Tương truyền, Không Lộ và Giác Hải xuất thân từ nghề chài lưới, rất giỏi nghề sông nước. Sau khi mất, hai vị được nhân dân các vùng biển tôn thờ thành Thần hoàng làng.

Đình Đầm Hà được xây dựng vào cuối thế kỷ thứ XVIII, trên diện tích chừng 2 ha, trên trục đường từ chợ cũ Đầm Hà xuống Đầm Buôn. Đình có 7 gian tiền đình và 3 gian hậu cung (theo sử liệu thì tiền đình chỉ có 5 gian, nhưng cuối năm 2008, khi san gạt nền để xây dựng lại đình thì lộ ra móng 7 gian chứ không phải 5 gian). Theo thần phả thì đình được xây bằng gạch đá gạo, mái đình tương tự nhiều mái đình khác thường thấy ở những vùng quê Việt Nam, lợp ngói âm dương. Cột đình bằng gỗ lim, đường kính khoảng 50- 60 cm, kê trên một tẳng đá lớn. Đình Đầm Hà do thợ từ Thanh Hóa ra xây. Đình Đầm Hà là một đình lớn trong vùng, có thể so với Đình Trà Cổ (Móng Cái), Đình Phong Cốc (Yên Hưng)...

 Tại Đình Đầm Hà, vào 7 giờ 30 phút ngày 27/1/1946 đã diễn ra cuộc mít tinh lớn do Mặt trận Việt Minh tổ chức mừng chiến thắng. Cũng tại đây, vào ngày 27/2/1946 đã diễn ra cuộc bầu cử bổ sung đại biểu Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa.

 Lễ hội đình Đầm Hà diễn ra liên tục trong 6 ngày, từ ngày rằm đến 20 tháng giêng âm lịch. Phần lễ của đình Đầm Hà rất phong phú, có gần 20 lễ, mỗi lễ gắn với một điển tích nhằm giáo dục con người nhớ ơn tổ tiên, thần, phật, răn dạy mọi người sống hòa thuận, giúp đỡ nhau trong đời sống, cầu mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt... Lễ rước thần rất long trọng và trang nghiêm.

Suốt thời gian diễn ra lễ hội có nhiều trò chơi dân gian như kéo co, vật, đánh cờ người, đá cầu, đá cừ...

Một trong những nội dung của lễ hội là hát ca trù (còn gọi là hát nhà tơ). Đầm Hà cũng là nơi xuất xứ của nhiều làn điệu ca trù. Cụ Đinh Sinh, có cha là cụ Đinh Văn Yên là kép hát nổi tiếng của làng. Năm Nhâm Thân 1932, cụ Yên nhận lời mời của bà con Việt kiều ở An Lang, Giang Bình (Trung Quốc) dẫn một nhóm ca nữ, trong đó có cụ Đặng Thị Tự sang hát trong hội đình của nước bạn, được ngợi ca. Cụ Tự đến nay đã gần 90 tuổi. Không được hỗ trợ kinh phí, không phòng, lớp, với lòng say mê nghệ thuật ca trù từ nhỏ, theo mẹ và các bậc liền chị, liền anh đi hát khắp cả nước, cụ luôn lo lắng tiếng hát nhà tơ sẽ mai một. Bước đầu cụ Tự đã sưu tầm được 9 làn điệu, 39 bài hát, 4 điệu múa truyền dạy lại cho lớp con cháu. Rất may, có hơn 20 cháu đã hào hứng kế nghiệp ca trù của cụ.

 Mùa xuân năm Kỷ Sửu 2009, khi đình Đầm Hà được phục dựng, làng mở hội khánh thành phần hậu cung, 20 học trò của cụ Tự đã cất vang lời ca, điệu múa nhà tơ trong đêm khai hội. Ngày 14/1/2010, cụ Đặng Thị Tự là 1 trong 4 người đầu tiên của Quảng Ninh được phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân dân gian".

Sau hơn nửa thế kỷ bị phá bằng địa, đến cuối năm 2008, được sự quan tâm của tỉnh Quảng Ninh (cấp hơn 500 triệu đồng), cùng với sự đóng góp của bà con quê hương Đầm Hà đang sinh sống ở mọi miền đất nước và ở nước ngoài, đình Đầm Hà đã khởi dựng. Tuy nhiên để tái dựng nguyên mẫu ngôi đình như trước không dễ và cần một khoản kinh phí không nhỏ. Nhưng với nguyện vọng, tâm linh của nhân dân các dân tộc huyện Đầm Hà và của nhân dân cả nước, hy vọng đình Đầm Hà sẽ được tái dựng hoàn hảo.

Đặng Xuân Yến