Tính đến cuối năm 2009, số lượng các nhà máy chế biến và xuất khẩu thủy sản (XKTS) ở ĐBSCL lên đến con số 100, thu hút khoảng 50.000 lao động và hàng chục ngàn công nhân làm việc thời vụ, hầu hết là phụ nữ. Chính “phái yếu” là lực lượng lao động quan trọng, góp phần vào sự phát triển của ngành kinh tế mũi nhọn ở ĐBSCL. Họ có những tâm tư, nỗi niềm và mơ ước những điều thật giản dị đời thường.

Lao động vất vả, thu nhập không ổn định

Thừa nguyên liệu- tăng ca.

Đời sống của phần đông nữ công nhân chế biến thủy sản không ổn định và gần như lệ thuộc vào kết quả nuôi trồng, khai thác thủy sản của nông- ngư dân và hoạt động xuất khẩu. Có dịp tiếp xúc với chị em công nhân thủy sản thời buổi vật giá leo thang mới hiểu hết thực trạng đó. Hai chị em ruột Nguyễn Thúy Kiều, 33 tuổi và Nguyễn Thị Ánh Xuân, 23 tuổi, ở xã An Mỹ, Kế Sách, Sóc Trăng, làm việc tại Công ty TNHH chế biến Thủy sản Út Xi ở Sóc Trăng. Kiều kể: “Sáng sớm, em vô ca đến 5 giờ chiều mới về nhà trọ, nấu cơm ăn, đi ngủ. Trong xí nghiệp phải đứng suốt, hễ nghe “bạch” là có người xỉu”. Xuân nhớ lại: “Lúc mới vô làm thử việc lột tôm bị nước ăn lở tay chân, tiền lương chỉ đủ cơm hàng ngày. Hiện nay, em làm khâu nhúng bột, đỡ cực hơn, lương gần 2 triệu đồng một tháng”. Cả Xuân và Kiều đều là những nữ công nhân có hợp đồng lao động.

Lao động vất vả trong môi trường độc hại, ăn uống thiếu thốn, nghỉ ngơi ở các căn nhà trọ thiếu tiện nghi tối thiểu nên nữ công nhân xuống sức rất nhanh, nhiều người mang trọng bệnh khi tuổi đời còn trẻ. Lê Thị Linh, 22 tuổi, quê ở Long Phú (Sóc Trăng) sau hơn 1 năm làm việc tại Xí nghiệp chế biến thủy sản Thái Tân (Sóc Trăng) kể: “Em đứng làm việc nhiều lúc bị chảy nước mũi và hai chân như kim đâm. Làm việc tập trung, mùi thuốc khử hôi, tôm cá tanh rình, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn. Mỗi tháng, em có 7 ca phải làm việc trên 20 giờ một ngày đêm”. Một nữ công nhân khác kể: “Làm ở đây chỉ được ăn một bữa vào lúc 10 giờ sáng rồi làm đến 5 giờ chiều. Bữa nào tăng ca đến 9- 10 giờ tối thì được ăn thêm. Nếu gặp lúc nhiều hàng, kéo ca đến 7- 8 giờ tối thì không được ăn”.

Đáng chú ý, công nhân tham gia BHXH, BHYT lại với mức lương tối thiểu, thấp hơn thực tế. Ông Lưu Hoà Bình, Giám đốc BHXH Sóc Trăng cho biết: “Mức lương tham gia BHXH, BHYT rất thấp sẽ dẫn đến các chế độ chi trả cho công nhân không đáng kể. Đã xuất hiện tình trạng công nhân nghỉ việc, mất sức lao động, bệnh tật… không được hỗ trợ để ổn định cuộc sống lúc tuổi cao, sức yếu”. Chị Nguyễn Thị Việt là công nhân Công ty chế biến thủy sản Phương Nam (Sóc Trăng) nói:“Hợp đồng lao động ư? Làm gì có, tôi làm việc một năm nay rồi. Tôi có hỏi nhưng không được trả lời gì cả. Hỏi hoài cũng mệt, thôi kệ! Cả tổ của tôi vài chục người không ai có hợp đồng lao động. Công ty có cả ngàn công nhân, ít người có được hợp đồng lao động”.

Hỏi đến việc khám sức khỏe định kỳ và bảo hộ lao động, Nguyễn Thúy Kiều cười chua chát: “Bọn tôi chỉ biết làm ngày làm đêm, bệnh thì tự mua thuốc uống. Nói thật, có đưa đi khám bệnh cũng không dám, khám rồi ra nhiều bệnh lắm. Làm ở đây không đau ốm mới là lạ”. Hầu hết trình độ học vấn của nữ công nhân trong các cơ sở chế biến thủy sản lại thấp, tâm lý an phận, nên họ chưa biết tự bảo vệ mình. Nữ công nhân chế biến thủy sản biến con tôm, con cá thành sản phẩm có giá trị cao đem lại giàu có cho doanh nghiệp và đất nước, nhưng tương lai của họ hình như... khá mịt mờ?

Một khu nhà trọ của công nhân

hiếu nguyên liệu- mất việc

Vài năm gần đây, có một nghịch lý là ngay giữa vùng trọng điểm thủy sản của cả nước, các nhà máy chế biến thủy hải sản vẫn không hoạt động hết công suất vì thiếu nguyên liệu, nên hàng chục ngàn công nhân thiếu việc. Sự phát triển “nóng” của các nhà máy chế biến thủy sản tạo sức ép khá lớn đối với khả năng tự cân đối nguồn nguyên liệu trong nước. Số nhà máy chế biến hải sản không ngừng tăng lên trong khi năng lực nuôi trồng, khai thác trong nước có hạn, cạnh tranh trở nên gay gắt và xuất hiện tiêu cực. Vì thế, đời sống nhiều công nhân chế biến thủy sản càng thêm khó khăn.

Sau Tết Canh Dần, cuối vụ nuôi, do khan hiếm nguồn nguyên liệu nên hầu hết các nhà máy chế biến thủy sản ở ĐBSCL chỉ hoạt động cầm chừng. Để duy trì hoạt động, một số doanh nghiệp phải thu gom nguyên liệu từ các tỉnh khác, chỉ là giải pháp tạm thời. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Tổng giám đốc Công ty chế biến thủy sản Út Xi (Sóc Trăng) cho biết: Lượng tôm nguyên liệu của công ty mua vào chỉ bằng 1/10 so với lúc cao điểm, vì thời điểm hiện nay nông dân mới chuẩn bị đầu tư cải tạo ao để nuôi vụ tôm 2010, do đó nguồn nguyên liệu rất hiếm, chủ yếu trông chờ vào các hộ nuôi trái vụ hoặc nguồn hàng tồn từ các vụ trước”.

Tại Công ty CP chế biến thủy sản xuất khẩu Stapimex (Sóc Trăng), nếu hoạt động đúng công suất, nhà máy tiêu thụ 40 tấn tôm nguyên liệu/ngày nhưng hiện nay chỉ mua được khoảng 1 tấn/ngày. Chính vì vậy, từ 2.500 công nhân, 2 tháng nay công ty đã cắt giảm 700 công nhân, nhiều công nhân vào ca luân phiên hoặc nghỉ dài hạn. Chị Quách Thu Phương, ở huyện Ngã Năm, lên TP Sóc Trăng làm việc tại Stapimex đã ba năm, nhưng tháng vừa rồi lần đầu tiên Phương nhận được đồng lương thấp nhất. Phương cho biết: “Năm ngoái, gần đến Tết, tệ lắm lương cũng được 1,2 triệu đồng/tháng, nhưng tháng vừa rồi chỉ còn hơn 500.000 đồng nên chỉ đủ tiền ăn cơm, vì một ngày làm một ngày nghỉ, mà ngày làm cũng chỉ có vài tiếng đồng hồ nên tổ của tôi có đến 6 người nghỉ việc”.

Những ước mơ đơn giản

Chị Nguyễn Thị Diễm, xã Trần Phán, huyện Đầm Dơi, là công nhân của Công ty CP chế biến và xuất nhập khẩu thủy sản Minh Phú, cho biết: “Tôi vào làm ở công ty được hơn một năm, nhận lương theo sản phẩm. Vì vậy, nếu có tôm nhiều thì mình mới làm được nhiều. Mấy tháng qua tôm ít, chị em phải làm cầm chừng, lương không đủ chi phí tiền phòng trọ và ăn uống, lấy đâu tiền gởi về cho gia đình. Tôi mong sao bà con nông dân mình đều trúng tôm, để công ty hoạt động liên tục và chị em công nhân có việc làm”.

Một trong những điều ước dễ cảm thông, chia sẻ nhất đối với nữ công nhân là họ mong muốn nhận được sự quan tâm. Có những công nhân cống hiến trên 10 năm, nhưng chưa được lãnh đạo công ty hỏi chuyện về hoàn cảnh, đời sống của mình, dù chỉ một lần. Có những công nhân (đã là công đoàn viên) bị bệnh, nhưng công đoàn không quan tâm thăm hỏi, động viên. Khi có tranh chấp lao động, công đoàn chưa làm tốt chức năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng cho đoàn viên. Họ thất vọng, thiếu niềm tin vào chính công việc của mình đang làm…

Có những điều ước mà lẽ ra chị em công nhân không phải ước nhưng vẫn trở thành hiện thực. Đó là ước được công ty mua BHXH, BHYT theo quy định. Thực tế, có không ít công ty chế biến và xuất nhập khẩu thủy sản cố tình “quên” thực hiện nghĩa vụ này, hoặc nếu thực hiện, họ cũng chỉ đóng BHXH, BHYT cho khoảng 30- 40% số công nhân hiện có. Chị Nguyễn Thị Bảo Trân, công nhân nhà máy chế biến thủy sản An Phú (Sóc Trăng) mơ ước: “Tôi ước sao công ty mình đang làm việc sẽ bố trí phòng ở tập thể; được hỗ trợ điện, nước và có bếp ăn tập thể như một số công ty khác đã làm!”. Một ước mơ hết sức bình thường nhưng rất khó trở thành hiện thực. Buồn thay!

Nhị Hằng- Phương Nghi