Dự thảo Luật HTX mới có IX chương và 124 điều, so với Luật HTX năm 2003 thì đã rút ngắn xuống 1 chương và tăng lên 72 điều. Trong dự thảo mới so với Luật HTX năm 2003 đã bỏ đi 2 chương (Chương Xã viên và Chương Khen thưởng và xử lý vi phạm), đồng thời thêm một chương mới (Chương Tổ hợp tác). Kết cấu các chương, điều cũng đã đảo lộn rất nhiều. Theo chúng tôi, dự thảo nên giữ lại kết cấu của Luật HTX năm 2003, đi từ chương "Những quy định chung", sau đó đến chương "Thành lập và đăng ký kinh doanh HTX", tiếp theo là chương "Xã viên"... thì sẽ hợp lý hơn.

Định nghĩa HTX trong Điều 4 của Dự thảo Luật HTX là bất hợp lý. Tại sao trong định nghĩa về HTX nói chung lại đưa ra số lượng cá nhân và mô hình HTX vào trong đó? Các vấn đề về "sở hữu chung" trong HTX là thế nào? Điểm b Điều 4 quy định: "... được gọi là HTX của người lao động do ít nhất 10 cá nhân để trở thành người lao động trong HTX... Tại sao số lượng lại là 10 cá nhân? Nếu có người chỉ góp vốn và không lao động trong HTX có được trở thành xã viên không? Định nghĩa về HTX rất mâu thuẫn, không đầy đủ và thiếu chính xác. Chúng tôi đề nghị nên giữ lại định nghĩa về HTX của Luật HTX năm 2003, chỉ nên sửa đổi lại một số khái niệm cho chính xác hơn, tránh gây hiểu lầm và vận dụng không đúng, chẳng hạn khái niệm "góp sức" là thế nào? Vì rất nhiều lao động trong các HTX hiện nay vừa là xã viên, vừa là lao động trong HTX có nhận tiền lương hàng tháng, như vậy có phải là "góp sức" không?...

Đáng chú ý, trong định nghĩa và trong nhiều điều của Dự thảo không quy định "đại diện hộ gia đình" là thành viên của HTX. Vấn đề này không phù hợp với thực tế cuộc sống và pháp luật hiện nay. Vì trong quan hệ kinh tế của một hộ gia đình, tài sản, quyền sử dụng đất đai là tài sản chung của cả vợ và chồng, nhiều trường hợp còn có cả con... Khoản 1, Điều 5 của Dự thảo về giải thích từ ngữ quy định: " Vốn góp tối thiểu là số tiền hoặc giá trị tài sản, bao gồm cả giá trị quyền sử dụng đất... ". Như vậy, nếu muốn vào HTX phải đồng thời cả vợ và chồng hoặc cả con cái nếu như muốn góp tài sản chung là quyền sử dụng đất hoặc ô tô... Điều này quá bất hợp lý, cản trở sự phát triển năng động và linh hoạt của HTX là một tổ chức kinh tế trong nền kinh tế thị trường.

Khoản 1, Điều 16 của Dự thảo quy định: "Các cá nhân, pháp nhân có thể trở thành thành viên của hợp tác xã, hợp tác xã có thể trở thành thành viên của liên hiệp hợp tác xã nếu đáp ứng đủ các điều kiện sau đây... ". Như vậy, theo quy định này thì pháp nhân được tham gia là thành viên của HTX, còn không được là thành viên của Liên hiệp HTX. Tại sao lại vô lý như vậy? Trong khi đó, trong thực tế rất cần có pháp nhân tham gia vào HTX hoặc liên hiệp HTX để nâng cao năng lực và sự liên kết giữa các HTX và liên hiệp HTX. Trong tháng 6 và 7/2009, Liên minh HTX Việt Nam cùng Bộ Công thương đi khảo sát mô hình tiêu thụ nông sản cho nông dân, theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải, đã nhận thấy: Ở nông thôn nước ta hiện nay vẫn đang diễn ra tình trạng tư thương, doanh nghiệp ép giá nông dân, khiến người nông dân "được mùa thì mất giá". Đôi khi có tình trạng ngược lại, khi khan hiếm hàng nông sản (ví dụ như rau sạch), các HTX và bà con nông dân lại đem bán ra thị trường với giá cao hơn giá thu mua của doanh nghiệp, mặc dù trước đó nông dân hoặc xã viên HTX đã ký hợp đồng tạm ứng trước vật tư nông nghiệp với doanh nghiệp. Do vậy, nếu tổ chức được Liên hiệp HTX trong đó có 3 HTX cung cấp rau sạch và 1 doanh nghiệp (nhà máy) làm công tác chế biến thực phẩm thì rất tốt, vừa phát huy được sức mạnh liên kết, trách nhiệm của các HTX, vừa phát huy được kỹ thuật, công nghệ, tiền vốn, sức mạnh tiếp thị xuất khẩu của doanh nghiệp trong một mô hình Liên hiệp HTX, hiệu quả kinh tế- xã hội sẽ rất cao. Và trong thực tế đã có rất nhiều mô hình Liên hiệp HTX như trên phát huy tốt tác dụng, điển hình như Liên hiệp HTX tiêu thụ thực phẩm nông sản Thái Bình trong đó có sự tham gia của 68 trang trại và 4 pháp nhân, trong đó có Công ty vật tư thú y của tỉnh Thái Bình tham gia... Hiện nay Liên hiệp HTX đang làm ăn rất có hiệu quả. Do vậy theo chúng tôi, nên quy định pháp nhân vẫn có quyền tham gia Liên hiệp HTX miễn là tuân thủ theo quy định của Điều lệ Liên hiệp HTX và có số vốn pháp định không vượt quá 30% vốn pháp định của Liên hiệp HTX.

Phan Vĩnh Điển Ban Chính sách và phát triển HTX, LMHTXVN