"Tổng vốn đầu tư ngành điện theo Quy hoạch điện VI là 80 tỷ USD. Tuy nhiên, EVN vẫn còn thiếu khoảng 40 tỷ USD. Hiện nhiều dự án còn trên giấy do thiếu vốn đầu tư, trong lúc đó, việc kêu gọi vốn đầu tư rất khó khăn. Nếu không giải quyết được vấn đề vốn, đến năm 2020, Việt Nam vẫn thiếu điện"- Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) Đậu Đức Khởi khẳng định.

Vốn đầu tư chỉ đáp ứng 30% nhu cầu

Theo ông Nguyễn Đức Cường, Phó chủ tịch Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (NPT), nguồn vốn đầu tư cho ngành điện hiện tại mới đáp ứng khoảng 30% nhu cầu; do việc đầu tư bằng nội lực là không thể, nên chỉ còn biết trông chờ các nguồn vốn huy động từ phát hành trái phiếu doanh nghiệp, vay nợ, vốn ODA, cổ phần hóa doanh nghiệp trực thuộc và triển khai các dự án điện độc lập. Các khoản tín dụng như khoản vay 300- 400 triệu USD từ Ngân hàng Thế giới, 2 tỷ USD từ Ngân hàng Phát triển châu Á, cũng chỉ giải quyết được một phần, do vậy nguồn vốn thiếu hụt rất lớn.

Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho biết: Từ năm 2010 trở đi, mỗi năm ngành than cần huy động khoảng 1,3- 1,6 tỷ USD để đầu tư khai thác than, sản xuất điện; giai đoạn 2010- 2015, ngành dầu khí cũng cần tới 75 tỷ USD, riêng vốn phải thu xếp của Tập đoàn Dầu khí (PVN) khoảng 20 tỷ USD; ngành điện cần khoảng 80 tỷ USD, trong đó 52 tỷ USD để đầu tư nguồn điện và 28 tỷ USD đầu tư lưới điện (bình quân mỗi năm khoảng 4- 5 tỷ USD). Đặc biệt, đối với các dự án điện sử dụng than nhập khẩu chủ yếu trong Tổng sơ đồ 6 thì suất đầu tư đã lên tới 1.350- 1.450 USD/kw. "Với nguồn vốn khổng lồ này, các ngân hàng thương mại trong nước hầu như đều phải cho vay hợp vốn. Còn xét về hiệu quả đầu tư, nếu không có nguồn bảo lãnh tín dụng của Chính phủ, nguồn ODA, thì không có DN nào chịu được lãi suất vay thương mại 14- 15%/năm để đầu tư dự án điện"- ông Đậu Đức Khởi nói.

Do tình trạng thiếu vốn nên hết các dự án điện hiện nay đều bị chậm tiến độ. Đơn cử, ngày 3/7/2010, EVN mới khởi công được dự án điện Nghi Sơn 1 sau khi được Chính phủ cho vay từ nguồn phát hành trái phiếu. Lẽ ra dự án có thể khởi công được trước đó 6 tháng, nhưng vì không có 15% vốn đối ứng nên bị chậm lại.

Vướng do cơ chế giá?

Từ bức tranh "thiếu gam sáng" về sự phát triển ngành điện Việt Nam, giới chuyên gia quốc tế và các nhà đầu tư nước ngoài cho rằng, chính sách giá thấp, cơ chế thu hút đầu tư chưa rõ ràng, môi trường kinh doanh chưa cạnh tranh... là những yếu tố khiến họ chưa thể tham gia vào lĩnh vực năng lượng. Ông Khởi đơn cử: Cơ chế giá điện bậc thang hiện nay là Nhà nước trợ giá 50kwh đầu tiên cho tất cả người dân, người giàu cũng được hưởng. Có gia đình mỗi tháng dùng 30 triệu đồng tiền điện vẫn được trợ giá 50kwh đầu tiên. Chính sách này đã lỗi thời, đang tạo lãng phí điện, nên theo ông Khởi, cần bỏ cơ chế giá điện bậc thang.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia khẳng định nhà đầu tư nước ngoài nhìn giá điện dài hạn ở Việt Nam chứ không hẳn lo giá điện hiện nay thấp. Yếu tố cần được giải quyết ngay để thu hút đầu tư vào ngành điện, tiến tới xóa bỏ vị thế độc quyền của EVN, tăng cường cơ chế minh bạch trong mua bán điện.

Một ý kiến nữa liên quan đến vấn đề giá cả là giá than bán cho ngành điện còn thấp nhưng không tăng được, ngành điện ăn vào lãi của ngành than. Các ngành sản xuất khác, nhờ được bao cấp giá điện nên lợi nhuận của ngành điện chuyển thành lãi của các ngành như: xi măng, sắt thép, phân bón... Do giá điện duy trì ở mức bình quân hơn 5 cent/kwh nên cũng không khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào lĩnh vực điện.

Các chuyên gia đều nhất trí về việc phải minh bạch hoá giá năng lượng, giá điện thực hiện theo cơ chế thị trường có sự định hướng của Nhà nước. Mặt khác, mở cửa thị trường điện càng sớm, càng tốt. Vì hiện nay, EVN vẫn ở thế độc quyền, chiếm tới 68% tổng lượng điện tiêu thụ, các nhà máy liên doanh với EVN hoặc ngoài EVN cũng chỉ đáp ứng được 28% còn lại. Do vậy, các ý kiến nhấn mạnh, thực hiện giá bán điện minh bạch sẽ góp phần giải quyết tình trạng thiếu điện hiện nay.

Hà Minh