Luật Phòng chống tham nhũng (PCTN) đã được Quốc hội khoá XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29/11/2005. Với 7 chương, 92 Điều. Luật PCTN đã quy định khá nhiều biện pháp nhằm phòng và chống tham nhũng- một trong những quốc nạn ở nước ta hiện nay. Đã có rất nhiều ý kiến kỳ vọng và cho rằng, việc ban hành Luật PCTN sẽ có tác dụng tích cực trong việc phòng, chống tham nhũng. Tuy nhiên, 5 năm trôi qua, Luật PCTN vẫn có hiệu lực thi hành nhưng hiện tượng tham nhũng lại không hề giảm.

Việc công khai, minh bạch trong quản lý doanh nghiệp của Nhà nước là... xa vời  (ảnh minh họa)

Đánh giá về vấn đề này, Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X tại Đại hội Đảng XI đã nhận định: "Nhiều khuyết điểm, sai lầm của đảng viên và tổ chức đảng chậm được phát hiện; chưa ngăn chặn, đẩy lùi được tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí". Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng "chưa ngăn chặn, đẩy lùi được tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí", song một trong những nguyên nhân quan trọng phải kể đến là khá nhiều quy định trong Luật PCTN đang... bị "treo". Có thể nêu một số nội dung cơ bản của Luật PCTN đang bị "treo" như sau:

Trước hết là những quy định về công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị tại mục 1 Chương II. Việc công khai, minh bạch là nhân tố đặc biệt quan trọng để phòng ngừa tham nhũng. Vì vậy, Luật PCTN đã dành từ Điều 11 đến Điều 33 quy định về nguyên tắc và nội dung công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị, về hình thức công khai, về các lĩnh vực phải công khai như: công khai, minh bạch trong mua sắm công và xây dựng cơ bản; công khai, minh bạch trong quản lý dự án đầu tư xây dựng; công khai, minh bạch về tài chính và ngân sách nhà nước; công khai, minh bạch việc huy động và sử dụng các khoản đóng góp của nhân dân; công khai, minh bạch trong quản lý doanh nghiệp của Nhà nước; công khai, minh bạch trong cổ phần hoá doanh nghiệp của Nhà nước; công khai, minh bạch trong quản lý và sử dụng đất...

Quy định của pháp luật đã rõ và đầy đủ. Song, rất đáng tiếc, phần lớn những quy định đó chỉ tồn tại trên văn bản luật. Chẳng hạn, chưa bao giờ người dân được đọc một báo cáo công khai nào về việc mua sắm công và xây dựng cơ bản của các cơ quan công quyền. Cũng chưa bao giờ có một báo cáo công khai về việc sử dụng đất, về quản lý dự án đầu tư xây dựng. Việc công khai, minh bạch trong quản lý doanh nghiệp của Nhà nước lại càng... xa vơi hơn nữa. Sự đổ vỡ của Vinashin là một ví dụ sinh động nhất.

Điều 35 Luật PCTN quy định về kiểm tra và xử lý vi phạm về chế độ, định mức, tiêu chuẩn quy định "Người có hành vi vi phạm quy định về chế độ, định mức, tiêu chuẩn phải bị xử lý theo quy định của pháp luật" và "Người cho phép sử dụng vượt chế độ, định mức, tiêu chuẩn phải bồi thường phần giá trị mà mình cho phép sử dụng vượt quá; người sử dụng vượt chế độ, định mức, tiêu chuẩn có trách nhiệm liên đới bồi thường phần giá trị được sử dụng vượt quá...". Trong thực tế, quy định này cũng bị... lãng quên. Từ năm 2006 đến nay, năm nào Kiểm toán Nhà nước cũng công bố kết quả kiểm toán và cho biết số tiền chi sai chế độ trong các bộ, ngành... lên tới hàng chục tỷ đồng. Nhưng cả người chi và người cho phép, chưa có ai bị "xử lý theo quy định của pháp luật".

Sự minh bạch tài sản, thu nhập được quy định từ Điều 44 đến Điều 53 cũng đã và đang được thực hiện "nửa vời". Nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến tình trạng "nửa vời" đó là việc kê khai tài sản và thu nhập của các quan chức, công chức, viên chức thuộc diện phải kê khai lại không được công khai. Khoản 1 Điều 50 Luật PCTN quy định: "Khi có yêu cầu và theo quyết định của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, bản kết luận về sự minh bạch trong kê khai tài sản được công khai tại các địa điểm sau đây... ". Như vậy, việc kê khai tài sản, thu nhập về thực chất không có tác dụng gì để nhân dân giám sát thu nhập của những đối tượng cần giám sát. Hơn nữa, việc kê khai một cách hình thức cũng không cho biết được nguồn gốc những khoản thu nhập bất minh của những kẻ tham nhũng. Đã từ lâu, qua phương tiện thông tin đại chúng nhân dân đã đặt câu hỏi: Một vị cán bộ hàm vụ trưởng ở cơ quan bộ, mức lương không thể vượt quá 20 triệu đồng/tháng nhưng lại có tiền để gửi sang nước ngoài cho con du học mỗi tháng tới cả chục nghìn USD. Vậy, nguồn thu nhập đó ở đâu ra? Câu hỏi đó cho đến nay vẫn không có câu trả lời.

Quy định về chế độ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị khi để xảy ra tham nhũng cũng đang trong tình trạng "đánh trống, bỏ dùi". Không ít vụ tham nhũng nghiêm trọng xảy ra nhưng người đứng đầu cơ quan vẫn ung dung tại vị. Nhiều vụ án tham nhũng đã được ưu ái xử với hình thức "án treo".

Mục 6 chương II Luật PCTN quy định về cải cách hành chính, đổi mới công nghệ quản lý và phương thức thanh toán nhằm phòng ngừa tham nhũng. Cải cách hành chính là lĩnh vực được triển khai rầm rộ. Song, kết quả thực sự hãy còn rất khiêm tốn. Việc tăng cường áp dụng khoa học, công nghệ trong quản lý cũng diễn ra rất chậm chạp. Quan trọng hơn, Điều 58 Luật PCTN quy định về đổi mới phương thức thanh toán với nội dung: "1.Nhà nước áp dụng các biện pháp quản lý để thực hiện việc thanh toán thông qua tài khoản tại ngân hàng, kho bạc nhà nước. Cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm thực hiện các quy định về thanh toán bằng chuyển khoản. 2.Chính phủ áp dụng các giải pháp tài chính, công nghệ tiến tới thực hiện mọi khoản chi đối với người có chức vụ, quyền hạn quy định tại các điểm a, b và c khoản 3 Điều 1 của Luật này và các giao dịch khác sử dụng ngân sách nhà nước phải thông qua tài khoản". Kinh nghiệm từ các nước phát triển cho thấy, hạn chế thanh toán bằng tiền mặt là biện pháp đặc biệt quan trọng để phòng ngừa tham nhũng, trốn lậu thuế. Tuy nhiên, đã 5 năm từ ngày Luật PCTN có hiệu lực, quy định nêu trên vẫn chỉ nằm... trên giấy. Khi việc sử dụng tiền mặt còn "tự do" như hiện nay thì việc "kiên quyết đấu tranh phòng chống tham nhũng" sẽ mãi mãi chỉ là khẩu hiệu suông mà thôi. Vấn đề quan trọng là, ai có đủ dũng khí để quyết định áp dụng biện pháp cứng rắn này?

Hiện tượng các văn bản luật ở nước ta bị "treo", treo toàn bộ hoặc treo từng phần không phải là hiếm. Song, tham nhũng đã và đang là một quốc nạn ở nước ta. Luật PCTN là vũ khí quan trọng để ngăn chặn tệ nạn này. Vậy, vì sao luật lại bị treo? Phải chăng, Quốc hội cứ ban hành luật còn luật có đi vào cuộc sống hay không lại là chuyện khác? Phải chăng, hiện nay không có ai trong bộ máy công quyền muốn cho Luật PCTN đi vào cuộc sống? Đề nghị Quốc hội- với chức năng giám sát tối cao của mình- cần kiểm tra, không để Luật PCTN tiếp tục bị "treo".

Hải Yến