Từ năm 2009, Trung tâm khuyến nông tỉnh Bình Phước đã xây dựng thành công mô hình trồng tiêu theo phương pháp bón phân hữu cơ kết hợp trồng cây lạc dại cho năng suất rất cao (còn gọi là mô hình tiêu sinh học). Mô hình trồng tiêu mới đã hạn chế được một số loại bệnh thường gặp ở cây tiêu, đồng thời cho năng suất cao, giúp cây tiêu phát triển bền vững.

Mô hình trồng tiêu sạch ở thị trấn Thanh Bình, huyện Bù Đốp, tỉnh Bình Phước

Trồng tiêu truyền thống-  Chết khó kiểm soát

Hiện tỉnh Bình Phước có hơn 10.000 ha hồ tiêu, hằng năm cung cấp ra thị trường bình quân 27.000 tấn hạt tiêu, trong đó trên 95% được xuất khẩu. Thực tế cho thấy, hầu hết các nhà vườn ở tỉnh Bình Phước canh tác theo phương pháp truyền thống, hiệu quả kinh tế không cao, khả năng chống chịu sâu bệnh kém. Những năm gần đây, tổng diện tích cây tiêu ở Bình Phước đang có dấu hiệu chững lại, dù diện tích trồng mới vẫn tăng.

Ai đến một số địa phương trong tỉnh Bình Phước cũng dễ dàng bắt gặp những vườn tiêu chết trắng để lại trụ nọc trơ trụi. Ông Võ Đình Khánh- Phó Phòng khuyến nông, Trung tâm khuyến nông tỉnh Bình Phước cho biết: Khoảng 80% diện tích cây tiêu trên địa bàn tỉnh bị bệnh chết nhanh, rất khó kiểm soát. Bệnh do nấm Phitopthora gây hại. Cây tiêu đang xanh tốt, chỉ vài ngày sau thấy lá biến vàng rồi rụng, sau đó các đốt thân cũng chuyển màu thâm đen và rụng. Hiện tượng rụng lá và đốt thường bắt đầu từ ngọn trở xuống. Bệnh xảy ra nhanh, chỉ sau một vài tháng, cả nọc tiêu bị chết khô. Nhổ cây bệnh lên thấy bộ rễ bị thối đen, gốc và thân cũng bị thối. Nấm Phitopthora tồn tại trong đất, sau đó xâm nhập phá hủy toàn bộ gốc rễ. Những vườn tiêu chăm sóc kém, ẩm thấp, bị đọng nước nhiều ngày trong mùa mưa thường bị bệnh nặng.

Để phòng trừ bệnh, người dân nên chú ý việc phòng trừ kết hợp với phương pháp canh tác khoa học. Nghĩa là cần phun thuốc phòng bệnh ngay từ đầu đến giữa mùa mưa, đồng thời kết hợp nhiều biện pháp: khơi thông rãnh thoát nước, vun gốc để nước thoát nhanh, không cho nước ứ đọng lâu ở gốc tiêu (sẽ là điều kiện thích hợp cho nấm Phitopthora phát triển, lây lan). Ngoài ra, bà con nông dân nên tạo gốc tiêu thông thoáng, cắt bỏ những cành tiêu vươn sát gốc, khoảng cách từ mặt đất tới cành cho trái khoảng 40cm là tốt nhất.

Trồng tiêu sinh học- Hiệu quả tối ưu

Trung tâm khuyến nông tỉnh Bình Phước đã xây dựng thành công mô hình "tiêu sinh học" tạo sự phát triển bền vững cho cây tiêu. Từ trước tới nay, nông dân trồng tiêu có thói quen bón phân hóa học. Nhưng bà con không biết việc bón phân hóa học đang từng ngày hại chết cây tiêu. Khi bón phân hóa học, môi trường đất bị hủy hoại dần, đất ngày càng xấu đi. Bón phân hữu cơ (phân trâu, bò, heo, gà...) có nhiều nguyên tố vi lượng, khoáng chất như: canxi, manhê, lưu huỳnh... sẽ giúp cải tạo môi trường sống trong đất, làm hệ sinh thái trong đất phát triển phong phú hơn. Các loại sinh vật trong đất nhờ đó cũng phát triển mạnh, đặc biệt là giun đất, nấm, vi khuẩn có lợi. Các sinh vật phân hủy xác chết động thực vật làm cho đất tơi, xốp, đồng thời nhả các enzim làm tốt đất. Đặc biệt, trong phân hữu cơ có một số nấm có tác dụng tấn công các nhóm nấm có hại cho cây tiêu. Tiêu biểu là nấm Tricođatma chuyên ăn nấm Phitopthora (tác nhân gây ra bệnh chết nhanh).

Ông Khánh cho biết, trồng tiêu sinh học kết hợp trồng cây lạc dại (đậu phụng rừng) gây phì nhiều màu mỡ cho đất. Bởi cây lạc dại không cạnh tranh dinh dưỡng với cây tiêu mà ngược lại, 1 ha cây lạc dại hằng năm còn tổng hợp khoảng 400kg đạm từ khí trời bổ sung nguồn dinh dưỡng cho đất. Vào mùa khô, cây lạc dại giữ độ ẩm cho đất, tiết kiệm khoảng 30% lượng nước tưới và số lần tưới nước cho cây tiêu. Cây lạc dại còn khống chế cỏ dại mọc trong vườn, tiết kiệm thời gian làm cỏ, đồng thời chống xói mòn đất khi vào mùa mưa. Vào cuối mùa khô, cây lạc dại chết, thân cây phân hủy tạo ra một lớp mùn bổ sung dinh dưỡng cho đất.

Năm 2009, Trung tâm khuyến nông tỉnh Bình Phước đã cùng gia đình ông Nguyễn Duy Khải ở thôn Phú Thành, xã Phú Riềng (huyện Bù Gia Mập) để triển khai xây dựng mô hình trồng thử nghiệm cây tiêu sinh học kết hợp cây lạc dại trên diện tích 0,05 ha. Đến nay, diện tích tiêu sinh học phát triển rất tốt, không bị bệnh, vụ này vườn tiêu cho sản lượng trung bình 4,5kg hạt khô/nọc (cao gấp rưỡi so với tiêu trồng truyền thống). Năm nay và trong năm tới, toàn bộ 1.000 nọc tiêu trong vườn của gia đình sẽ chuyển đổi sang canh tác theo mô hình tiêu sinh học.

Ông Trần Minh Đức, Phó giám đốc Trung tâm khuyến nông tỉnh Bình Phước khẳng định: Mô hình tiêu sinh học kết hợp cây lạc dại là mô hình trồng tiêu với sự bón phân hữu cơ thay cho phân hóa học, nhằm cải tạo môi trường đất, phát triển hệ sinh thái trong đất, tăng cường dinh dưỡng và độ tơi, xốp của đất, khắc chế nấm Phitopthora. Việc kết hợp trồng cây lạc dại trong vườn tiêu cũng giúp tổng hợp một lượng đạm lớn rất cần thiết cho đất; đồng thời giữ độ ẩm, chống xói mòn đất, hạn chế cỏ dại trong vườn. Khi chết, cây lạc dại còn tự phân hủy tạo phân hữu cơ bồi bổ cho đất. Đặc biệt, áp dụng mô hình này tiêu cho năng suất cao gấp rưỡi cách trồng truyền thống. Tiêu ra hoa dày, đều, hạt tiêu to, đẹp. Sau thành công của hộ gia đình ông Nguyễn Duy Khải, hiện mô hình trồng tiêu sinh học đang được đông đảo bà con tỉnh Bình Phước áp dụng thâm canh.

B.T.Liêm - Đ.N.Hùng