Gần đây, trên thị trường xuất hiện vàng độn gây hoang mang cho không ít doanh nghiệp (DN) kinh doanh vàng cũng như  người dân. Loại vàng này có thể "qua mặt" được các loại máy đo vàng hiện nay. Nếu mua phải, các DN kinh doanh vàng bạc, người tiêu dùng sẽ bị thiệt hại không nhỏ, bởi nguyên liệu trộn vào vàng là vonfram hoặc một số kim loại khác. 

Hành vi gian lận này được phát hiện từ thị trường vàng Hồng Kông sau hơn 1 năm kẻ gian hoành hành. Đây là scandal lớn nhất liên quan đến kim loại quý tại lãnh thổ này trong hàng thập kỷ qua. Vụ việc gây sốc cho thị trường Hồng Kông không phải vì quy mô quá lớn, mà do sự tinh vi của nó.

Thủ thuật tinh vi

Để sản xuất vàng giả, những kẻ lừa đảo chuyên nghiệp đã dùng vàng thật (chiếm 51% sản phẩm) phủ lên trên một hỗn hợp 7 kim loại, hợp kim gồm osmium, iridium, ruthenium, đồng, niken, sắt và rhodium. Công thức phức tạp của hỗn hợp độn vào chứng tỏ kẻ lừa đảo rất am hiểu về lĩnh vực kim loại, luyện kim và được trang bị chuyên nghiệp. Các cơ quan chức năng Hồng Kông đã phát hiện ít nhất 200 ounce (tương đương 166 lượng) vàng giả, trị giá 280.000 USD.

Tuy nhiên, số lượng thực tế đang trôi nổi trên thị trường được dự đoán cao hơn gấp 10 lần. Luk Fook Group, một trong những hãng trang sức lớn nhất Hong Kong cũng bị lừa. Họ đã mua phải 11.500 USD vàng giả trong suốt mùa hè năm 2010. Sau khi phát hiện ra chỗ vàng đó là đồ "nhái", hãng đã cho trưng bày chúng tại các cửa hàng để cảnh báo cho những người khác biết.

Theo ông Nguyễn Minh Châu - Tổng Giám đốc Công ty Vàng bạc đá quý Bảo Tín Minh Châu, vàng độn xâm nhập vào thị trường Việt Nam được phát hiện gần đây. Qua phân tích, chúng tồn tại dưới 2 dạng: vàng độn vonfram ở thể khối (tức là kẻ gian đặt vào giữa miếng vàng một khối kim loại) và vàng độn kim loại không phải là vàng ở dạng bột cho vào vàng lúc đang nóng chảy.

Dựa vào đặc điểm khối lượng riêng giữa vàng, vonfram và một số kim loại khác, kẻ gian tạo ra vàng kém chất lượng bằng cách trộn bột vonfram với vàng ở trạng thái nóng chảy. Khi nung vonfram với nhiệt độ nóng chảy của vàng tức 1.062oC, vàng sẽ nóng chảy và bao quanh hạt vonfram (khi đó chưa đạt nhiệt độ nóng chảy). Hình thức tinh vi này  sẽ tạo thành một lớp vàng bao bọc bên ngoài lõi vonfram mà mắt thường không thể phát hiện ra được vì nhìn toàn diện miếng vàng vẫn vàng óng. Miếng vàng trộn này cũng qua mặt máy đo tỷ trọng, máy phổ kế huỳnh quang tia X thông thường.

TS Vũ Đức Lợi, Trưởng phòng Phân tích, Viện Hóa học thuộc VAST, cũng ghi nhận: đặt trong lõi khối vàng thì chỉ có thể là volfram dạng cục. Và khi đó, đúng là không có cách nào phát hiện ra nếu không thực hiện động tác phá mẫu như phân kim (hoà tan trong dung dịch hóa học) hoặc khò (cho vàng nóng chảy trong lửa). Các biện pháp không phá mẫu như phổ huỳnh quang tia X theo tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 7055:2002 hay cân tỷ trọng đều không giúp phát hiện lõi vonfram trong cục vàng.

Lý do là, kỹ thuật phổ huỳnh quang tia X hiện nay chỉ cho phép xác định trên bề mặt của vàng thương phẩm với chiều dày khoảng 50 micro mét mà không cho phép tìm hiểu quá sâu cấu trúc vật lý của mẫu kể từ bề mặt. Còn phương pháp tỷ trọng cũng hầu như vô hiệu vì khối lượng riêng của vonfram và vàng gần như nhau (19,30gram/cm3 đối với volfram và 19,32gram/cm3 đối với vàng).

Ông Nguyễn Minh Châu giới thiệu về vàng độn vonfram

Làm gì để tránh thiệt hại

Ông Châu cho biết, hiện thiệt hại do hành vi gian lận nêu trên mới dừng ở các DN thiếu kinh nghiệm trong kinh doanh vàng. Chưa có khách hàng nào khiếu nại vì mua phải sản phẩm vàng độn. "Kẻ gian độn vonfram vào vàng rồi bán ra thị trường với mục đích trục lợi, kiếm lời bất chính. Theo chúng tôi được biết, hiện một lọ chứa 100g vonfram tinh khiết có giá khoảng 2,4 triệu đồng (tương đương với 100 ngàn đồng một chỉ vonfram). Do đó, khi trộn vonfram với vàng, kẻ gian có thể lấy cắp được 1-3 chỉ trong 1 cây vàng" - ông Châu nói.

Với giá vàng ở mốc trên dưới 3,7 triệu/chỉ như hiện nay, kẻ gian có thể thu về một khoản lợi nhuận lớn, khoảng 10 triệu đồng/cây vàng. Điều này cũng đồng nghĩa với việc DN và người tiêu dùng nếu không may mua phải loại vàng độn này cũng sẽ mất oan số tiền tương tự.

Theo ông Châu, các DN có thể phân biệt vàng độn với vàng thật bằng cách: khi cán mỏng xuống 1,5zem- 1,8zem, bề mặt xuất hiện những hạt kim loại lạ nổi lên lấm tấm, đó là những hạt kim loại độn trong vàng. Để tránh thiệt hại, các DN kinh doanh và người dân không nên mua vàng không rõ nguồn gốc mà chỉ nên mua vàng của các thương hiệu uy tín.

Bởi quy trình sản xuất vàng của các thương hiệu uy tín thường được quản lý chất lượng ngặt nghèo từ khâu nhập, chế tác cho đến phân phối. Và, khi mua vàng tại các DN này, khách hàng được lấy hóa đơn biên nhận, trong đó có ghi số seri của miếng vàng. Đây chính là cơ sở để người dân có thể bảo vệ mình khi xảy ra sự cố. Trong trường hợp nếu thấy nghi ngờ về sản phẩm vàng miếng đang cất giữ, người dân hoàn toàn có thể mang vàng và giấy biên nhận đến các đại lý mà mình đã mua yêu cầu thẩm tra và kiểm định.

Theo một số chuyên gia kim hoàn, để phân biệt, người mua có thể cắn thử lên miếng vàng. Vàng độn sẽ không để lại bất kỳ vết cắn nào trong khi vàng thật sẽ có vết. Nguyên nhân là do vàng thường mềm hơn các kim loại khác. Kiểm tra trên bề mặt vàng, nhìn một cách cẩn thận, nếu có bất kỳ điểm màu xanh lá cây hoặc màu đen, thì đó là vàng độn. Đặc biệt chú ý đến các cạnh và góc khi kiểm tra vàng vì sự đổi màu thường xuất hiện ở đây. Khi mua trang sức bằng vàng 99.9 và 99.99%Au, người dân có thể xì nóng chảy một điểm, để nguội thấy có nhiều sạn và váng là vàng độn. Khi hơ lửa, để nguội, ngâm xuống nước bóp mềm mềm, êm êm là vàng thật.

Trong trường hợp thấy khả nghi, có thể mang nấu chảy vàng ở một nồi gốm và để nguội tự nhiên. Quan sát khi nóng chảy, bề mặt của vàng gợn sóng, có nhiều váng màu đen, xám… chạy trên mặt là vàng đã độn vonfram. Vàng thật khi kết tinh bề mặt bóng và có một lõm sâu. Khi nhấc mặt sau của miếng vàng lên bề mặt vẫn nhẵn bóng như trên mặt lõm.

Có thể đổ vàng vào thão dài sau đó để nguội rồi gõ nghe âm thanh để phân biệt. Nếu là vàng thật sẽ có tiếng phát ra đục, vàng độn sẽ thanh và trong. Trong chế tác, vàng thật rất mềm, dễ gọt, dễ làm. Khi thấy vàng cứng, mũi máy phay gắn kim cương dễ bị vỡ, hãy nghĩ ngay vàng đó đã pha vonfram.                 

Trần Cường