Đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) ở Việt Nam là quy mô vốn và lao động nhỏ, thường khởi sự từ khu vực kinh tế tư nhân, song rất linh hoạt, ứng biến nhanh nhạy với sự biến đổi nhanh chóng của thị trường, thích hợp với điều kiện sử dụng các trình độ kỹ thuật khác nhau như thủ công, nửa cơ khí, cơ khí để sản xuất ra những sản phẩm thích ứng với yêu cầu của nhiều tầng lớp dân cư có thu nhập khác nhau.

DNNVV góp phần quan trọng trong việc giải phóng và phát triển sức sản xuất, huy động và phát huy được nội lực vào xây dựng và phát triển kinh tế- xã hội, góp phần đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tăng thu ngân sách, tạo nhiều việc làm, xóa đói giảm nghèo, bảo đảm an sinh xã hội...

Tuy nhiên các DNNVV đang gặp nhiều trở ngại trong quá trình phát triển. Một trong những khó khăn lớn nhất của các DNNVV hiện nay là phải tự thân vận động về nguồn vốn. Mặc dù đã tiếp cận với khá nhiều các nguồn vốn khác nhau, song DNNVV khó bảo đảm nhu cầu nâng cao năng lực sản xuất kinh doanh.

 Có nhiều nguyên nhân khiến DNNVV khó vay vốn ngân hàng, trong đó nguyên nhân căn bản là do các DNNVV chưa đáp ứng đủ điều kiện để vay vốn như: phương án kinh doanh khả thi, tài sản bảo đảm, cân đối tài chính...

 Theo điều tra gần đây của Bộ KH&ĐT, chỉ có 1/3 DNNVV có khả năng tiếp cận nguồn vốn ngân hàng, 1/3 khó tiếp cận và 1/3 không tiếp cận được. DNNVV tiếp cận với nguồn vốn ngân hàng đã rất khó, nhưng việc duy trì khoản vay nợ và giữ uy tín với ngân hàng lại là điều khó hơn nhiều. Thêm vào đó, lãi suất cho vay của các ngân hàng hiện quá cao. Thực tế, quy định lãi suất trần huy động vốn của ngân hàng chỉ 14%/năm, nhưng nhiều ngân hàng đã phá rào, nâng lên 15- 19%/năm, kéo theo lãi suất cho vay lên tới 20- 22%, thậm chí lên tới 27%/năm.

 Các DNNVV vay ngân hàng chủ yếu là ngắn hạn, cứ 3- 6 tháng, doanh nghiệp phải đáo hạn một lần. Nếu không vay thì các hoạt động kinh doanh sẽ bị ngừng trệ, nếu phải vay với lãi suất ngất ngưởng, doanh nghiệp cũng chỉ hoạt động cầm chừng.

Các DNNVV vay vốn ngân hàng ngắn hạn, đến hạn không trả được nợ, ngân hàng sẽ đưa khoản nợ của doanh nghiệp sang nhóm 2 (nợ cần chú ý- các khoản nợ quá hạn 10- 90 ngày). Lúc đó khoản nợ của doanh nghiệp sẽ đưa lên hệ thống cảnh báo CIC của toàn hệ thống ngân hàng, đồng nghĩa với việc uy tín của doanh nghiệp bị giảm đi và sẽ không có hy vọng vay vốn ở bất cứ ngân hàng nào một cách thuận lợi... Vì thế, để bảo đảm uy tín, các nhà quản lý DNNVV phải huy động vốn bằng mọi cách, thậm chí chiếm dụng vốn của bạn hàng, vay tín dụng "đen" lãi suất lên tới 9%/tháng để đáo hạn nợ vay ngân hàng. Điều mà các nhà quản trị DNNVV lo lắng nhất là lúc đó các ngân hàng có cho vay tiếp hay không? Chính ngân hàng cũng không thể trả lời chính xác được câu hỏi đó.

Hiện nay, với chính sách "thắt chặt tiền tệ", cộng với việc giá đầu vào tăng cao, các DNNVV không tránh khỏi khó khăn trong sản xuất- kinh doanh, nhiều DN đứng trước nguy cơ bị phá sản. Câu hỏi đặt ra là từng DNNVV có thể chống chịu với "sóng gió" của nền kinh tế bao lâu?

Theo nhiều chuyên gia, hiện nay chỉ còn khoảng 60- 80% DNNVV còn hoạt động, trong số đó có tới 80% phải "gồng mình" trong tình trạng rất khó khăn. Ông Trần Thế Dư- Phó giám đốc phụ trách kinh doanh của Công ty CP sản xuất và kinh doanh vật tư tổng hợp- một DNNVV chuyên kinh doanh mặt hàng thép tại Mễ Trì, Từ Liêm, Hà Nội- cho biết: Năm nay do Chính phủ thắt chi tiêu công nhằm kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, nên mặt hàng thép và vật liệu xây dựng bán rất chậm, trong khi đó, lãi suất ngân hàng quá cao (hiện tại công ty đang vay ngân hàng 10 tỷ đồng, trước đây lãi suất 12%/năm, mỗi tháng phải trả lãi 100 triệu đồng/tháng, nhưng nay phải trả 200 triệu đồng/tháng) nhưng công ty vẫn phải vay, vì nếu không vay sẽ không có khả năng cung cấp thép cho khách hàng.

Một số chuyên gia kinh tế khẳng định, phương châm giúp cho các doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn hiện nay là "tự cứu mình trước khi trời cứu". Các DNNVV phải tự tìm kiếm cơ hội, nỗ lực hơn bao giờ hết, tăng cường chuỗi liên kết cung ứng trong hiệp hội, ngành hàng, vùng. Không chỉ có vậy, các DNNVV cần nắm bắt các cơ hội mới khi Nhà nước tái cấu trúc nền kinh tế.

Để tối ưu hóa việc tiếp cận với nguồn vốn ngân hàng, trước hết, các DNNVV phải tạo dựng độ tin cậy và uy tín của mình, đặc biệt là sự trung thực, tính minh bạch về khả năng quản lý, năng lực tài chính, hiệu quả sản xuất kinh doanh, cam kết về hiệu quả sử dụng vốn... với các ngân hàng.

Trong quá trình đàm phán vay vốn, một đòi hỏi tất yếu là khoản tiền cho vay cần được bảo đảm bởi tài sản thế chấp hợp pháp của doanh nghiệp. Doanh nghiệp nên chứng minh cho ngân hàng thấy những tài sản hữu hình và tài sản vô hình mà mình đang sở hữu. Đôi khi tài sản vô hình như: giá trị thương hiệu, thị phần, kênh phân phối... còn có giá trị lớn hơn rất nhiều so với tài sản hữu hình. Đôi khi, việc nhờ một tổ chức định giá chuyên nghiệp định giá doanh nghiệp sẽ rất hữu ích.

Trong việc cho vay vốn, vấn đề lo ngại nhất của ngân hàng là rủi ro tài chính, luôn xem xét và suy tính rất kỹ về các rủi ro có thể xảy ra. Chính vì vậy, để tạo điều kiện thuận lợi cho ngân hàng sớm quyết định, DNNVV nên có các phương án tối ưu và khả thi sử dụng các khoản tiền vay...

Về vĩ mô, các DNNVV đang rất cần sự quan tâm, hỗ trợ của Nhà nước bằng những chủ trương, chính sách hợp lý, phù hợp với thực tiễn, đặc biệt là sự hỗ trợ, ưu đãi vay vốn ngân hàng.

Trần Thị Hường