Tiếng đàn đáy của nghệ nhân Vũ Văn Hồng tùy theo mỗi giai điệu mà lột tả tinh tế các cung bậc cảm xúc khác nhau. Khi thì tiếng đàn réo rắt đến xót xa, lúc lại luyến láy, tha thiết, bỗng chốc đôi tay ông gảy lên những âm thanh êm đềm, du dương, thanh thản lạ kỳ...

Ca nương Bạch Vân và Nghẹ nhân Vũ Văn Hồng

Trước năm 1945, khi ca trù còn hưng thịnh, nghệ nhân đàn đáy Vũ Văn Hồng được giới mê ca trù Hà thành tôn vinh là là kép đàn tài tử, không đếm xuể những người hâm mộ ông.

Duyên nghiệp với cây đàn và những giai điệu cuộc đời bắt đầu với Vũ Văn Hồng khi mới 13 tuổi. Ông Hồng được vào nghề dưới sự truyền dạy của cha mẹ ông là hai nghệ sỹ nổi tiếng trong làng ca trù lúc bấy giờ.

Với tài năng của mình, khi mới 18 tuổi, ông Hồng đã được rất nhiều nhà hát cô đầu mời đến làm kép đàn trong các chầu hát. Không chỉ vậy, ông còn thường xuyên được biểu diễn cho các cửa đình mỗi mùa lễ hội. Năm nào cũng thế, cứ vào mùa lễ hội từ tháng Giêng đến tháng Ba, các cửa đình lại rộn ràng khách đến chơi hội và thưởng thức ca trù. Tan hội, nhiều khách ra về vẫn còn bâng khuâng trong lòng tiếng đàn của nghệ nhân Vũ Văn Hồng.

Chia sẻ về nghề, người nghệ nhân cao niên nói: "Việc dạy và học đàn đáy rất khó bởi chỉ có thể dạy theo kiểu truyền khẩu. Đàn không có các nốt như nhiều loại nhạc cụ khác mà chỉ có cung nam, cung bắc. Người học đàn ngoài có khiếu phải rất tâm huyết mới theo được". Có lẽ vì vậy mà 9 anh chị em trong gia đình ông ai cũng biết biểu diễn ca trù nhưng không ai trong số họ lại có thể gảy lên tiếng đàn đáy réo rắt thần kỳ như ông.

Ngay từ thời trai trẻ, bằng tài năng của mình, mỗi tháng ông Hồng đều mang về cho gia đình ít nhất 20 đồng bạc thu được từ việc chơi đàn. Số tiền này là một khoản thu nhập khá lúc bấy giờ. Mặc dù vậy, ông Hồng đến với nghệ thuật không vì tư lợi mưu sinh mà chỉ vì ông chót yêu tiếng đàn đáy, chót nặng nợ với ca trù. Theo lời ông Hồng, gia đình ông chỉ cần thu hoạch 5- 7 mẫu ruộng của nhà đã đủ rủng riểng túi tiền thế nhưng ông vẫn ngày đêm dốc sức lăn lộn với cây đàn.

Ông Hồng nhớ lại trước năm 1945, khi còn là thời hoàng kim của ca trù Việt Nam, thuở ấy, khắp các phố đâu đâu cũng mở các quán cô đầu. Suốt từ 8 đến 10 giờ tối, tấp nập những quý cô, quý cậu, quý ông, quý bà dắt nhau vào để nghe ca trù.

Thời vàng son ấy nay chỉ còn là dĩ vãng. Suốt hơn 60 năm ròng, nghệ thuật ca trù bị như bị ngủ quên khiến ông, một người say mê môn nghệ thuật truyền thống này, cảm thấy day dứt và buồn tủi. Hơn nửa thế kỷ ông Hồng từ giã nhịp phách, lời ca để quay về với công việc ruộng vườn nhưng trong lòng ông lúc nào cũng đau đáu nỗi nhớ ca trù.

May thay, duyên trời run rủi, trong một chuyến ghé thăm nội thành cách đây 5 năm, ông gặp được nghệ sỹ Bạch Vân, chủ nhiệm Câu lạc bộ ca trù Hà Nội. Biết tiếng ông Hồng, chị Bạch Vân liền mời "cây đàn đáy lão làng" tham gia câu lạc bộ, vậy là có cơ hội để ông nối lại duyên xưa với ca trù, muộn còn hơn không.

Nghệ sỹ Bạch Vân nói: "Nghệ nhân đàn đáy Vũ Văn Hồng là người rất đáng quý trọng. Ông rất tâm huyết và luôn đau đáu với tương lai của nền nghệ thuật ca trù. Người như thế bây giờ rất hiếm. Chỉ có thể giải thích bằng lòng yêu ca trù, chứ không thể có gì khác, khiến nghệ nhân Vũ Văn Hồng tuổi cao sức yếu mà không quản trời mưa hay nắng, bất cứ nơi đâu mời đi biểu diễn là ông sẵn sàng ngay. Trong khi có những người trẻ tuổi chỉ nhận lời diễn khi có cát- sê cao thì cụ Hồng chỉ một lòng hướng tới nghệ thuật, cụ đi diễn mà không bao giờ đòi hỏi tiền công, có bao nhiêu cũng được, mà chẳng có cũng xong".

Không chỉ "chơi" hết mình với những buổi biểu diễn mà nghệ nhân Vũ Văn Hồng còn nghĩ tới sự tiếp nối của ca trù. Ông đã và đang dốc hết sức chiêu mộ và truyền thụ cho người học, để họ đi tiếp con đường nghệ thuật tràn đầy đam mê của mình. Để khuyến khích lớp trẻ, ông Hồng đã tình nguyện dạy đàn và hát ca trù miễn phí cho bất cứ ai muốn theo nghề. Tiếc thay, không mấy người theo được nghề, thậm chí có người học gần thành công thì từ bỏ.

Ca trù của Việt Nam dù đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới nhưng sẽ ra sao nếu thiếu vắng những người tâm huyết như cụ Hồng. Tre già mà măng không mọc! Phải chăng ngậm ngùi trong nỗi niềm như thế mà tiếng đàn đáy của nghệ nhân cao niên bỗng trở nên khắc khoải?...

Thiên Linh